آخرين مطالب

ضیافت و زیارت؛ ادامه بحث سلام

نویسنده: حجة الاسلام سید بهاءالدین ضیایی

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله و الصلوة علی رسول الله و علی آله آل الله لا سیّما بقیة الله أرواحنا فداه و لعنة الله علی أعدائهم أعداء الله إلی یوم لقاء الله.
بحث ما درباره زیارت و سلام بود.در این باره صحبت کردیم که سلام چیست و چرا زیارت را با سلام شروع می‌کنیم. بعضی از مسائل لغوی را توضیح دادیم،آیاتی از قرآن را بررسی کردیم و همچنین اشاراتی نیز به بعضی از روایات داشتیم. نکته دیگری درباره سلام وجود دارد که مفصل است ولیإن‌ شاء الله بتوانیم آن را به طور مختصر عرض کنیم.  
خداوند متعال در آیات ۸۷ تا ۸۹ سوره مبارکه شعراء، قیامت را از زبان حضرت ابراهیم توصیف می‌کند: «وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»، یعنی خدایادر روزی که مبعوث می‌شویم، ما را خوار و رسوا نکن؛ روزی که نه مال و نه فرزندان، نفعی ندارد. مستثنی‌ منه این عبارت که کلمه «أحدا» بوده،‌ محذوف است و مستثنایجمله این است: «إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ». می‌فرماید مال و بنون در آن روز به احدی سود نمی‌رساند مگر اینکه با قلب سالم پیش خدا آمده باشد. چنین کسی می‌تواند از اموال و اولادش بهره‌مند شود.
حضرت ابراهیم چند نکته را در همین آیات بیان کرده‌اند. نخست اینکه حاصل جمع اعمال ما در عمر هفتاد یا هشتاد ساله‌مان دو چیز است؛ یکی اموال و دیگری اولاد. ما نمی‌توانیم در این دنیا از ذره به ذره اموال و اولادمان که حاصل جمع عمر ما در دنیاست بهره‌مند شویم. دلایلش مفصل است که اکنون نمی‌خواهیم به آن بپردازیم؛دلایلی مثل اینکه نعمت‌های دنیایی تاریخ مصرف دارند،‌ ماندگار نیستند و زود از بین می‌روند؛یا اینکه همه چیز را نمی‌توانیم در طول عمرمان مصرف کنیم، چون ظرفیت و نیازهای ما در این دنیا محدود است.مثلا وقتیسیر باشیم، اگر همه اغذیه‌فروشی‌های عالم هم مال ما باشد، سودی برایماننخواهد داشت؛یا وقتی خسته‌ایم و روی مبل یا فرش خوابیده‌ام و طاقت نداریم یک قدم آن طرف‌تر برویم، همه ویلاهای عالم هم به نام ما باشد، سود و نفعی نخواهد داشت.بنابراین ما نمی‌توانیم از اموال و اولاد خود که حاصل اعمال هفتاد هشتاد ساله ما در دنیاست، به صورت کامل بهره‌مند شویم. ماترک ما پس از مرگمان باقی می‌ماند.
ولی روزی را در پیش داریم که در آن احتمال خواری وجود دارد. یعنی اگر انسان دستش پر نباشد قطعا خوار می‌شود؛ «وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ». در آن روز، هم به اموالمان، هم به اولادمان نیاز خواهیم داشت. ولی چنانکه حضرت ابراهیم فرمود،از آنها بهره‌مند نمی‌شویم مگر اینکه با قلب سلیم به محضر خداوند متعال رفته باشیم.
قلب سلیم، در مقابل قلب سقیم است. سُقم قلب و چیزهایی که آن را بیمار می‌کند مشخص است و در دعاهای ما ذکر شده؛ چیزهایی مانند کسل، فشل، حسد، طمع، ریا و سمعهکه قلب را بیمار می‌کند.قلب سلیم قلبیاست که از این چیزها پاک و پیراسته باشد.
پرسش اینجاست که ربط قلب سلیم به این اعمال چیست. اموال و اولاد‌ چه ربطی به قلب سلیم دارد؟ اینکه من در روز قیامت از اموال و اولادم بهره‌مند شوم چه ربطی به قلب من دارد که سلیم باشد یا نباشد؟ اینها اموال و اولاد من است؛ باید بهره‌مند شوم.
پاسخ این است که اموال و اولاد، حاصل جمع اعمال ماست. خداوند به اعمال ما نگاه نمی‌کند،‌ بلکه به نیات ما نگاه می‌کند؛ چنانکه در روایت داریم که«إنّما الأعمال بالنیات».
اگر من دقیقا مانند آیت الله العظمی بروجردی وضو بگیرم، ولی وضو گرفتنم به قصد خنک شدن باشد یا اینکه خواب از سرم بپرد،نمی‌توانمبا این وضو نماز بخوانم؛ چون عملم قربة إلی الله نبوده است. ممکن است عمل انسان، عالی باشد، ولی در روز قیامت به عمل او نگاه نمی‌کنند، به نیتش نگاه می‌کنند. پس پشتوانه عمل، نیت است. اسکناس‌ها زمانی معتبرند که در بانک مرکزی پشتوانه‌ای نظیر طلا داشته باشند وگرنه همان‌طور که در زمان سقوط دولت‌ها می‌بینید، پول ‌ارزش خود را از دست می‌دهد. اسکناس همان اسکناسی است که تا دیروز بر سر آن دعوا بود ولی وقتی پشتوانه‌اش از دست رفت، بی‌ارزش می‌شود.
تعبیر «اولئک حبطت أعمالهم» ریشه در همین‌جا دارد. به عنوان مثال، کسی که صدایش را از صدای رسول بالاتر می‌برد اعمالش حبط می‌شود؛ چون از این کار او پیداست که در قلبش چه بوده است. آیه ۲ سوره مبارکه حجرات با صراحت می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ». یعنی خودشان هم متوجه نمی‌شوند که شاید با یک بار صدا را بالا بردن، عملشان حبط شده است. سپس در آیه بعد می‌گوید: «إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ».خیلی عجیب است. دقت کنید چقدر این آیات به یکدیگر ربط دارند. می‌فرماید آنهایی که صدایشان را پایین می‌آورند کسانی‌اند که قلبشان امتحان خود را پس داده است و هیچ سقمی در آن وجود ندارد. از کوزه همان برون تراود که در اوست. از ظاهر انسانپیداست که دلش چه دلی است.
اما نیت نیاز به یک ظرف دارد و ظرف آن قلب است. اگر ظرف سالم باشد هر چه در آن ریخته شود، آن را در قیامت سالم تحویل می‌دهد. ولی اگر سقیم و بیمار باشد، مثلا ریا در آن باشد، مانند ظرف آلوده‌ای است که اگر بهترین شیر را هم در آن بریزید فاسد می‌شود و از بین می‌رود.
در مورد زیارت سید الشهدا (ع) در کربلای معلی نیز به نیت زائر بستگی دارد، حتی اگر در بهترین روزها و ساعت‌ها باشد. البته نباید عنایت آنها را در این بحث دخیل کنیم. عنایت، شفاعت و بزرگواری آنها حسابش جداست. در همه عبارت‌هایی نظیر «عادتکم الإحسان و سجیّتکم الکرم»، ضمیر «کُم» وجود دارد، یعنی «شما».پس نباید آنها را با خودمان قیاس کنیم. درست است که آنها نجات می‌دهند ولی حالا می‌خواهیم خودمان را بررسی کنیم.
کسی که در قلبش ریا وجود دارد، وقتی می‌رود کربلا، زیارت می‌کند و برمی‌گردد، تعریف می‌کند که«ما حرم را شستیم، ما حرم را جارو زدیم». چنین شخصی در همه جمله‌هایش «ما» هست. از شما می‌خواهد که دیگر او را مشهدی‌ حسن صدا نزنید! بلکه بگویید کربلایی حسن!از شما می‌خواهد روی اطلاعیه‌ها و پلاکاردها بنویسید:«مقدم کربلایی‌حسن را گرامی می‌داریم». تا دیروز او را حسن آقا صدا می‌زدند ولی از امروز دوست دارد او را کربلایی حسن صدا بزنند. از این نشانه‌ها پیداست که او به کربلا رفته که خودش را زیارت کند.از عنوان، اعتبار، عکس، فیلم، خاطره و... استفاده می‌کند که بگوید ما هم در آنجا و در آن موقعیت بودیم.
زیارت امام حسین (ع) افضل اعمال است ولی نباید در قلبی ریخته شود که ریاکار است و می‌خواهد عملش را به رؤیت این و آن برساند، یا دارای سمعه است و می‌خواهد عملش را به سمع این و آن برساند تا آوازه‌اش بپیچد. زیارت کار خوبی است، تمیز و پاکیزه‌ است ولی به هر حال مظروف است. ظرف زیارت که قلب است اگر سلیم نباشد، زیارت را فاسد می‌کند وباعث می‌شود این عمل خوب به قیامتنرسد. اینکه اعمال و اولاد در روز قیامت نفعی نمی‌رسانند برای این است که فاسد شده و از بین رفته است، تباه شده و گندیده است. اولئک حبطت أعمالهم.
برگردیم به بحث خودمان. پرسش ما این بود که سلام چیست و چرا زیارت عاشورا با سلام شروع می‌شود. از سوره مبارکه شعراء منتقل می‌شویم به سوره مبارکه صافّات که خداوند متعال در این سوره به انبیای خودش سلام داده است.گویا اولین سلامش به شیخ المرسلین، حضرت نوح (ع) است. آیه ۷۹ این سوره می‌فرماید: «سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ». این نشان‌ می‌دهد نوح دارای قلب سلیم است.
ما نیاز به الگو داریم. خداوند در آیه ۲۱ سوره مبارکه احزاب می‌فرماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ».آیا ما هم می‌توانیم قلب سلیم داشته باشیم؟ آیا شدنی است؟ بله. این‌ اشخاص شهیدند که می‌فرمایند: «وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاء شَهِيدًا» (نساء، ۴۱).یعنی اینها را به عنوان شاهد می‌آوریم که داشتن قلب سلیم امکان دارد، نوح و ابراهیم و ... بوده‌اند و توانسته‌اند. پس شما هم می‌توانید.
«سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاء رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ». اگر شیعه امام حسین (ع) هستی، حسین وارث نوح، ابراهیم خلیل و دیگر انبیاست، شیعیانش هم این‌گونه‌اند. آیا شیعه او هستی؟ شیعه باید چگونه باشد؟ روایتی از خود امام حسین (ع) است که شخصی خدمت حضرت سید الشهدا (ع) رسید و عرضه داشت:«من از شیعیان شما هستم». حضرت فرمود: «إتق الله و لا تدعين شيئا، يقول الله تعالي لک: کذبت و فجرت في دعواک»، یعنی چیزی را ادعا نکن که خداوند بگوید دروغ می‌گویی و در ادعای خود فجور می‌کنی.  
مگرآن شخص به امام حسین (ع) چه گفته بود؟ گفته بود من شیعه شما هستم. حضرت فرمود: «إن شیعتنا من سلمت قلوبهم من کل غش و غل و دغل». حضرت در این روایت فرمود شیعه چنین شخصی است. خداوند نیز در قرآن می‌فرماید: « وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاء رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ».
پس زائر و مزور باید از جنس یکدیگر باشند. شما به کسی سلام می‌کنید که قرار است به او بگویید «إنی سلم لمن سالمکم»، یعنی من سلم شما هستم. بنابراین، رابطه سلام با زیارت این است که سلام یعنی اعلام اینکه من شما را دارای قلب سلیم می‌دانم، شیعه شما هستم و می‌خواهم مانند شما در پیشگاه خدا با قلب سلیم حاضر شوم. سلام یعنی من باید راه و رسم قلب سلیم را از شما بیاموزم.
قلب سلیم در روز «لا ینفع مال و لا بنون» به درد می‌خورد؛ روزی که می‌خواهیم از اموال و اولادمان بهره‌مند شویم.تمام اینها در سلام است. از عبارت «سلام علی نوح و...» می‌فهمیم که اینها همان کسانی‌اند که می‌توانند راه و روش سلامت قلب را به ما یاد دهند، سلامت قلب را به ما هدیه دهند و آن را در وجود، افکار، گفتار، اعمال، احوال و اقدام ما بریزند.اینها کسانی‌اند که می‌توانند سلامت را در گام برداشتن‌های ما، جامعه‌ ما، حیات و ممات ما وارد کنند. اینها اصلا برای همین آمده‌اند. برای همین است که شما این سلام‌ها را می‌خوانید.
سوره صافّات خودش جای صحبت بسیار دارد.در جای دیگر این سوره، از اسماعیل (ع) صحبت می‌کند که «فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاء الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ». اینجا به ابراهیم (ع) سلام می‌دهد؛چرا که قلب او بسیار سالم است، حتی حبّ اولاد هم در آن نیست، خیلی راحت ذبح می‌کند. او کسی است که رؤیا را تصدیق می‌کند.
در ادامه سوره، سلام‌های دیگری نیز هست. آیه ۱۲۰ می‌گوید: «سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ»، آیه ۱۳۰ می‌گوید: «سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ» و در پایان این سوره آمده است: «سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ».
پس ارتباط سلام با قلب سلیم و اینکه چرا به قلب سلیم نیاز داریم روشن شد. قلب سلیم اعمال ما را به سلامت به منزل مقصود می‌رساند. ما برای یادگیری راه و رسم سلامتی جسم‌مان به دنبال طبیب هستیم.سلامت قلب قطعا مهم‌تر از سلامت جسم است. طبیب‌هایی که سلامت قلب را تأمین می‌کنند چه کسانی‌اند؟أمیرالمؤمنین در خطبه اول نهج‌البلاغه درباره رسول الله فرمود: «طبیب دوّار بطبّه». باید این طبیب‌ها را پیدا کنیم، زیارتشان کنیم و به آنها سلام بدهیم؛ چرا که اینها همان کسانی‌اند که خط رسالت را دنبال می‌کنند. ألسلام علیک یاأباعبدالله ألسلام علیک یابن رسول الله. و صلّی الله علی محمد و آله الطیبین الطاهرین.
______________________________________________________
خلاصه:
۱.    قلب سلیم عامل بهره مندی از اموال و اولاد در روز قیامت است.
۲.    اموال و اولاد حاصل جمع اعمال ما در طول حیات دنیا است.
۳.    از اموال و اولادمان در دنیا به طور کامل نمی توانیم بهره مند شویم در حالی که قیامت به آنها آشنا محتاجیم.
۴.    قلب سلیم قلبی است که از همه ی آلودگی های اخلاقی پاک و پیراسته باشد.
۵.    ربط اعمال و حاصل جمع اعمال ما به قلب دراین است که قلب ظرف نیت است و اعمال در گرو نیات است و ظرف ناپاک را آلوده می کند و در نتیجه عمل تباه می شود.
۶.    نمونه ها و الگوهای انسان های دارای قلب سلیم، انبیاء و اولیایی چون نوح و ابراهیم تا رسول الله و اباعبدالله هستند که این سلامت و پاکی را به ما نشان داده اند و شایسته ی سلام شده اند.
۷.    زائر و مزور باید با هم تناسب و تشابهی داشته باشند.